Waarom privacy belangrijk is, ook als je niets te verbergen hebt

'Ik heb niets te verbergen' is de meest gehoorde reden waarom mensen niet om privacy geven. Die gaat uit van twee dingen: dat de mensen die vandaag je gegevens in handen hebben het goed met je voorhebben, en dat dat altijd zo zal blijven. De geschiedenis leert dat geen van beide vaststaat.

Alles wat je deelt, kan en zal worden gebruikt

Een bericht, een zoekopdracht, een foto of een vraag aan een chatbot voelt tijdelijk. Op de servers van een bedrijf is het dat niet. Het wordt opgeslagen, geanalyseerd, gebruikt om advertenties te richten, gebruikt om AI te trainen en jarenlang bewaard. De regels over wat ermee gebeurt, kunnen van de ene dag op de andere veranderen: Meta begon AI-chats te gebruiken om advertenties te richten in de meeste landen, zonder mogelijkheid om je af te melden, en OpenAI kreeg van een rechter het bevel om chats te bewaren die gebruikers hadden verwijderd.

Kleine stukjes tellen op. Je locatiegeschiedenis laat zien waar je woont, werkt, bidt en naar de dokter gaat. Je likes en zoekopdrachten verraden je politieke voorkeur, gezondheid en seksualiteit. Samen vormen ze een profiel dat gedetailleerder is dan waar een geheime politie uit het verleden van had kunnen dromen.

George Orwell beschreef iets vergelijkbaars in zijn roman 1984 uit 1949: een 'telescherm' in elk huis dat meekijkt en meeluistert, zodat niemand weet of hij op een bepaald moment in de gaten wordt gehouden. Het verschil met vandaag is dat geen enkele regering het hoefde te installeren. We dragen de microfoon, de camera en de locatietracker zelf bij ons, en de gegevens worden door bedrijven bewaard.

Wie je gegevens in handen heeft, kan veranderen

In een stabiele democratie met onafhankelijke rechters en een vrije pers is een overheid die een bedrijf om je gegevens vraagt meestal aan grenzen en controle gebonden. Maar gegevens overleven regeringen, en regeringen blijven niet altijd dezelfde.

Nederland, 1941

Nederland had een gedetailleerd, gecentraliseerd bevolkingsregister, opgezet door een democratische regering voor de gewone administratie. Na de Duitse bezetting moesten Joden zich in 1941 bij hun gemeente laten registreren, en ongeveer 160.000 mensen werden geregistreerd (Anne Frank Stichting). Die gegevens werden een efficiënt hulpmiddel om mensen te vinden voor deportatie. Minder dan een op de vier Nederlandse Joden overleefde de Holocaust (Holocaust Encyclopedia).

Het verzet begreep wat die gegevens betekenden: op 27 maart 1943 pleegde het een aanslag met explosieven en brand op het Amsterdamse bevolkingsregister om de gegevens te vernietigen. Slechts een deel ging verloren, en twaalf van de betrokkenen werden geëxecuteerd (Verzetsmuseum). Vandaag hoeft niemand nog een gebouw binnen te vallen. De gegevens staan op de servers van bedrijven.

Oost-Duitsland, tot 1989

De Oost-Duitse geheime politie, de Stasi, hield haar eigen burgers in de gaten via de mensen om hen heen. In 1989 had ze ongeveer 189.000 onofficiële informanten, ruwweg één op elke 90 burgers, die verslag uitbrachten over collega's, vrienden en klasgenoten, tot en met 'de meest intieme informatie' (Stasi-archief). Wat er overblijft, vult meer dan 111 kilometer aan planken (Duits Bundesarchiv). Daar waren een leger mensen en tientallen jaren werk voor nodig. Vandaag leggen een telefoon en een handvol apps automatisch meer vast over iemands verplaatsingen, contacten en gesprekken.

Afghanistan, 2021

Toen de taliban de macht overnamen, namen ze biometrische apparaten van het Amerikaanse leger in beslag die volgens Amerikaanse functionarissen konden helpen om Afghanen te identificeren die met westerse troepen hadden samengewerkt. Ook databanken van de Afghaanse overheid met biometrische en persoonlijke gegevens bleven achter (The Intercept, MIT Technology Review). Gegevens die waren verzameld voor veiligheids- en identiteitscontroles konden nu worden gebruikt om precies de mensen te vinden van wie ze waren verzameld.

Wat autoritaire regeringen nu al doen

• China heeft in Xinjiang een systeem voor massasurveillance dat telefoongegevens, verplaatsingen en persoonlijke gegevens samenbrengt om mensen, vooral Oeigoeren en andere moslims, aan te merken voor politieonderzoek. Sommigen van hen worden vastgezet (Human Rights Watch).
• Iran gebruikt gezichtsherkenning, drones en een overheidsapp om vrouwen op te sporen die de verplichte hoofddoek niet dragen, volgens een onderzoeksmissie van de VN (CNN).
• Rusland gebruikt gezichtsherkenning in de metro van Moskou om activisten en journalisten als 'mogelijke betogers' op te pakken, soms nog voordat er een betoging is geweest (RFE/RL).

In elk geval is de grondstof hetzelfde soort gegevens dat apps en platformen elke dag verzamelen: gezichten, locaties, contacten en berichten.

Ook democratieën maken fouten

Er is geen dictatuur voor nodig. In de Nederlandse toeslagenaffaire gebruikte de Belastingdienst de nationaliteit van aanvragers in zijn risicocontroles op fraude en bewaarde hij onrechtmatig gegevens over de dubbele nationaliteit van mensen. De Autoriteit Persoonsgegevens noemde dat discriminerend en onrechtmatig en legde de Belastingdienst een boete van € 2,75 miljoen op (Autoriteit Persoonsgegevens). Duizenden gezinnen werden ten onrechte als fraudeur bestempeld.

In Polen, een EU-lidstaat, maakte de regering in april 2024 bekend dat tussen 2017 en 2022 onder haar voorganger 578 mensen het doelwit waren van de telefoonspyware Pegasus. Een minister zei dat die was gebruikt tegen 'lastige politici, advocaten, rechters en aanklagers'; een van de doelwitten was een oppositiepoliticus wiens telefoon tijdens de verkiezingscampagne van 2019 werd gehackt (Notes from Poland).

In de VS werden de Facebook-berichten van een moeder en dochter aan de politie gegeven en gebruikt in een vervolging in Nebraska die verband hield met een abortus. Toen de abortuswetten in verschillende Amerikaanse staten strenger werden, werden berichten, zoekopdrachten en gegevens uit menstruatie-apps mogelijk bewijsmateriaal. Wetten veranderen, en gegevens die onder de oude regels zijn verzameld, kunnen onder de nieuwe worden gebruikt.

De bedrijven zijn de pijplijn

Overheden hoeven deze gegevens zelden zelf te verzamelen. Ze vragen ze aan de bedrijven die ze al hebben, en bedrijven moeten gerechtelijke bevelen opvolgen, waar ze ook actief zijn. Daarom is de belangrijkste vraag op deze site kan het bedrijf je gegevens überhaupt lezen? Een bedrijf dat je berichten niet kan lezen, kan ze niet afgeven, lekken of verkopen, wie er ook aan de macht is.

Wat je kunt doen

• Kies bij voorkeur diensten die je gegevens niet kunnen lezen, zoals Signal voor berichten en Proton voor e-mail en bestanden.
• Hou het thuis waar dat kan: beheer je eigen AI, foto's en bestanden.
• Deel standaard minder. Sla optionele velden over, zet gepersonaliseerde advertenties en AI-training uit, en vertel chatbots niets wat je niet in een dossier zou willen terugvinden.
• Bekijk de score voordat je een bedrijf iets persoonlijks toevertrouwt.